Mér hefur borist til eyrna að pistill sem ég ritaði hér árla dags hafi verið túlkaður á þann veg að framin hafi verið skattsvik. Sú túlkun er fjarri öllu sanni. Ekkert í honum er þess efnis og ekkert tilefni til að ætla að skattalög hafi verið brotin. Skattskil kaupenda vegna tekna á þessu ári og þar með þessara viðskipta fer ekki fram fyrr en á næsta ári. Þegar af þeirri ástæðu er ómöguleiki á að skattsvik þeim tengd hafi verið framin. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að þeir standi að þeim skattskilum í samræmi við gildandi réttarreglur. Bið ég þá fúslega velvirðingar á því hafi ég orðað skrif mín með þeim hætti að þau megi misskilja að þessu leyti.

Tilgangurinn  með pistli mínum var að vekja athygli á skattaþætti viðskipta af þessum toga ekki síst hlutverki seljandans, ábyrgð hans á því að gera kaupendum grein fyrir gildandi skattareglum og skyldum hans sjálfs svo sem hvað staðgreiðslu varðar. Fjölmörg dæmi eru um mál af þessu tagi, m.a. mál sem forverar seljandans voru aðilar að. Voru því hæg heimantökin að kanna þau og eftir atvikum að leita leiðsagnar skattyfirvalda í álitamálum sem vissulega geta verið til staðar svo sem um “rétt” markaðsverð á þeim tíma sem kaupin fara fram og áhrif sérstakra skilmála sem kaupunum fylgdi á það. Vera kann að slíkt hafi verið gert og er þá vel.

Það eru ekki bara vildarvinir Arions sem geta glaðst yfir góðri gjöf. Aumur ríkissjóður og fjárvana sveitarsjóðir mega eiga von á hressingu því ekki verður betur séð en að þessi gjöf, þ.e. mismunurinn á kaupverði og markaðsverði hlutabréfanna, sé tekjur hjá kaupendunum, sem skattleggja eigi sem almennar tekjur. Tekjuskattur af þeim reiknast væntanlega í flestum tilvikum eftir hæsta skattþrepi. Má því ætla að tekjur ríkis og sveitarfélaga af þessum gjöfum verði um 300 m.kr. Þær ættu að skila sér á næstunni því hinn örláti Arion skilar væntanlega staðgreiðslu af gjöfum sínum við fyrsta tækifæri eins og lög gera ráð fyrir.

Áttatíu prósent raforkuframleiðslu í landinu, sem er um 13.000 gígawattstundir, eru seldar til stóriðju. Sú sala skilar Landsvirkjun litlu ef nokkru meira en fjármagnskostnaði. Söluverðmæti áls mun vera nokkuð yfir 200 milljörðum króna. Þegar greiddur hefur verið hráefnakostnaður og annar rekstrarkostnaður en laun og fjármagnskostnaður standa eftir um 60 milljarðar króna. Um 17 milljarðar fara í laun og launatengd gjöld. Afgangurinn fer í fjármagnskostnað og hagnað eigenda sem laumað er óskattlögðum úr landi.

Þessir 17 milljarðar (og einhver smáviðbót vegna svokallaðra afleiddra starfa) eru eina hlutdeild landsins í þeim verðmætum sem stóriðjan skapar. Það er um 1% þjóðartekna. Hvað þarf margar Skrokkölduvirkjanir til að auka þjóðartekjur og bæta hag almennings með nýjum stóriðjuverum? Væri ekki ráðlegt að svara því áður en náttúruverðmætum er fórnað erlendum auðhringjum?

Í álverum landsins vinna 1500 til 2000 starfsmenn. Það eru um 1% vinnuafls í landinu, minna en árleg viðbót við það í meðalári.

Orkuauðlindir landsins að frátöldum jarðhita til upphitunar eru nánast þýðingarlausar fyrir íslenskt efnahagslíf. Það stafar af þeirri stefnu núverandi stjórnvalda að beina arðinum af þeim í vasa þeirra sem auðlindirnar nýta. Þessi stefna kemur víða fram. Móast er við að setja virkt auðlindaákvæði í stjórnarskrá, skattar á hagnað fyrirtækjanna voru lækkaðir, álverunum veitt trygging fyrir því að flytja hagnað skattfrjálsan úr landi, niðurfelling orkuskatts á álfyrirtæki gerð að forgangsmáli, veiðigjöld voru lækkuð og til stendur að gefa makrílkvótann. Það kemur því ekki á óvart að alþingismaður útgerðareigenda taki undir þessa fjarstæðu.

Meðan ekki er snúið frá þessari stefnu með raunhæfum hætti og sýnt fram á efnahagslega hagkvæmni þeirrar starfsemi sem nota á nýja orku eru engin rök fyrir frekari virkjunum á Íslandi.

Sjá hér endursögn erindis míns á málþingi um náttúruauðlindir 11. apríl sl.

V Sniðgönguleiðir.

Tekjuskattlagning hefur þann ókost að erfitt er að koma í veg fyrir skattalegar ráðstafanir í þeim tilgangi að lækka skattstofninn annað hvort með því að tekjum er leynt eða kostnaður er blásinn upp. Þessir möguleikar eru yfirleitt ekki fyrir hendi þegar gjöld eru lögð á magn eins gert er með veiðigjaldi. Þetta á þó ekki við ef gjaldandinn hefur tök á því að hafa áhrif á fjárhæð gjaldsins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að miða veiðigjaldið hverju sinni við svokallað EBT, sem er þeim ókosti búið að vera háð ráðstöfunum gjaldendanna.

Aukin skuldsetning og hækkun vaxtagjalda

EBT skv. frumvarpinu er ónothæft sem reiknigrunnur fyrir veiðigjald eins og bent hefur verið á m.a. vegna þess allur vaxtakostnaður er dreginn frá tekjum án tilllits til þess hvort hann er vegna veiða og vinnslu eða vegna annarra fjárfestinga og peningalegra eigna. Þetta þýðir að EBT má lækka með aukinni skuldsetningu, hvort sem hún þjónar sjávarútvegi eða ekki. Þetta er hvati fyrir eigendur útgerða til að taka fé út úr rekstri með hærri arðgreiðslum eða kaupum á hlutabréfum og öðrum peningalegum eignum og láta fyrirtækið taka lán í þess stað. Skuldsetningu má líka auka með lánveitingum milli tengdra aðila t.d. vegna kvótaviðskipta o.fl. Þetta er aðferðafræðin sem áliðjuverin iðka með þeim árangri að tekjuskattsstofn þeirra hverfur úr landi.

Milliverðlagning

Stór hluti af sölu afla og fiskafurða fer fram á milli skyldra aðila. Innlend vinnslufyrirtæki kaupa afla af útgerðum í eigu sömu aðila og stór hluti af fiskútflutningi fer til dótturfyrirtækja íslensku félaganna erlendis. Alkunna er að fyrirtæki í þessari aðstöðu hneigjast til að haga verðlagningu í þessum viðskiptum með þeim hætti sem kemur þeim best skattalega og víkja frá þeim reglum sem ráða í samskiptum óháðra aðila.

Sá reiknigrunnur sem valinn er fyrir ákvörðun veiðigjaldsins býður upp á þann möguleika að beita milliverðlagningu til að lækka veiðigaldið og verður vafalaust hvati til þess. Við sölu á afla til tengds aðila erlendis á undirverði lækkar EBT útgerðarinnar og sú lækkun skilar sér að fullu í lækkun veiðigjaldsins, sem samkvæmt frumvarpinu á að miða við 35% af EBT. Það mun væntanlega einnig hafa áhrif á skiptaverðið og lækka hlut sjómanna samsvarandi.

Við sölu á afla til innlends tengds aðila eru áhrifin eitthvað minni en samt veruleg þar sem tilfærsla á hagnaði frá útgerð til vinnslu lækkar veiðigjaldið úr 35% í innan við 7%. Auk þess er líklegt að milliverðlagning þrýsti markaðsverði niður og muni því bitna á þeim útgerðum sem ekki eiga vinnslufyrirtæki.

Sameiginlegir hagsmunir og samráð

Einhverjir kunna að segja að einstakar útgerðir séu ekki þess umkomnar að hafa mikil áhrif með eigin skuldsetningu eða milliverðlagningu. Því er til að svara að í fyrsta lagi eru einstaka útgerðir býsna stórar með um og yfir 10% hlutdeild í heildarafla. Í öðru lagi er samstarf þessara aðila auðvelt og þurfa ekki margir að taka þátt til þess að mikill meirihluti útgerðar gangi í takt. Í þriðja lagi eru flest útgerðarfélög landsins með sömu endurskoðendur og ráðgjafa sem auk þess hefur verið beitt af samtökum þeirra sem talsmönnum í baráttu þeirra fyrir því að þeir haldi óskertri auðlindarentu almennings. Smæð einstakra útgerða verður ólíklega hindrun í vegi sameiginlegra hagsmuna hinna stóru.

VI Staðgreiðsla(!) veiðigjalds

Nýmæli í frumvarpinu er svokölluð staðgreiðsla veiðigjalds. Í þessu eins og fleiru eru viðteknum skilgreiningum og rökhugsun fórnað fyrir fegrandi orðræðu. Staðgreiðsla í skattalögum er það þegar sá sem fær tekjur af einhverjum toga verður að sæta því að haldið sé eftir hluta þeirra og hann afhentur innheimtumanni ríkissjóðs. Úthlutun aflamarks er tekjur í hendi þess sem aflamarkið fær. Hann fær í hendur verðmæti sem hann getur ráðstafað að vild, notað sjálfur, selt eða leigt. Hvað svo sem hann gerir með það breytir engu um það að tekjur mynduðust hjá honum á því augnabliki sem honum er úthlutað aflamarki. Staðgreiðsla veiðigjalds er því það að greiða það við úthlutun aflamarks eins og nú er gert því krafa á hann um veiðigjaldið stofnast við úthlutun. Hitt er svo innheimtuatriði að veittur er greiðslufrestur á því í tiltekinn tíma.

Það sem boðað er í frumvarpinu er því engin staðgreiðsla heldur fráhvarf frá henni. En það er ekki allt. Í dag er veiðigjaldið lagt á þann sem fær tekjurnar, þ.e. fær aflamarkið. Með breytingunni sem frumvarpið felur í sér verður hann ekki lengur greiðsluskyldur ef hann selur öðrum kvótann eða leigir hann. Sá sem fær aflamark en selur kvóta eða leigir fær engu að síður auðlindaarðinn. Sá sem kaupir eða leigir kvóta fær engan auðlindaarð en situr uppi með áhættu af veiðunum. Með breytingunni er því ekki verið að láta þann sem fénýtir auðlindina borga veiðigjaldi heldur einhvern annan. Þessi breyting hlýtur að vera ánægjuefni fyrir stofu- og sólarstrandaútgerðir.

Sé það markmið frumvarpsins að fresta greiðslu á veiðigjaldi þeirra sem fá að fénýta fiskveiðiauðlindina væri skynsamlegra að gera það með því að auka sveigjanleika innheimtureglnanna en með því að velta greiðsluskyldunni yfir á leiguliða þeirra.

III EBT eða hreinn hagnaður

Samkvæmt frumvarpinu eiga veiðigjöld framvegis að ráðast af svokölluðu EBT sem í frumvarpinu er einnig kallað hreinn hagnaður, sem verður þó að teljast öfugmæli. Þessi erlenda skammstöfun er almennt lítt notuð enda eru önnur hugtök yfir fyrirbærið jafnan notuð í tali, lögum og fræðum þar sem það á við. Dularfullar skammstafanir gefa texta fræðilegt yfirbragð en sé ekki útskýrt hvað þær þýða eru það eingöngu innvígðir sem átta sig á því hvert verið er að fara.

EBITDA og EBT

Kennitalan EBITDA (Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization) er tilraun til að meta afkomu fyrirtækis án fjármagnskostnaðar og beinna skatta. Í bókhaldslegum fjármagnskostnaði eru reiknaðar stærðir fyrirferðarmiklar og brengla þá mynd sem bókhaldið gefur af afkomunni. Bókhaldslegar afskriftir eru yfirleitt allt aðrar en raunveruleg notkun varanlegra fjármuna og hér á landi geta gengisbreytingar leitt af sér sveiflur í bókhaldi sem hafa ekkert með raunverulegar breytingar að gera.

Þessar ástæður, sem að verulegu leyti skýra skattleysi og uppsafnað skattalegt tap íslenskra fyririrtækja í góðum sem vondum árum, hafa orðið til þess að fram hafa komið hugmyndir um að breyta skattstofni fyrir tekjuskatt fyrirtækja úr því sem er kallaður hagnaður yfir í EBITDA. Ábendingu um þetta er m.a. að finna í ráðleggingum AGS um skattamál hér á landi. Af þeim bókhaldslegu hugtökum sem almennt eru í umræðu kemst EBITDA næst auðlindaarði. Til að fá hann þarf einungis að draga frá EBIDTA raunverulegan fjármagnskostnað, sem auðvelt er að áætla.

Í leit að „reiknigrunni“ fyrir veiðigjald sem taka ætti mið af rentu af sameiginlegri auðlind hefði að frágengnum umframarðinum sjálfum verið nærtækast að styðjast við EBIDTA. Það er þó ekki gert heldur er lagt til að svokallað EBT (Earnings Before Taxes) sé notað. (Þetta hugtak kann að finnast í einhverjum afkimafræðum, en er t.d. ekki að finna á greinargóðri síðu vísindavefjar HÍ um EBITDA og skyld hugtök og Google fræðimenn þurfa að grafa djúpt til að finna það.)

Það sem skilur á milli EBITDA og EBT er að með EBT er bókhaldslegur fjármagnskostnaður dreginn frá tekjum til að fá skattstofninn. Tilgangurinn með EBITDA var að losna við þá ónákvæmni og sveiflur sem af því leiðir. Með því að velja EBT eru þessir gallar valdir, sem etv. kemur sér vel fyrir þá sem er í aðstöðu til að nýta þá og njóti sérfræðiþjónustu til þess. Fáránleiki þess að velja EBT sem skattstofn sést best á því að frádráttur vegna vaxta og verðbreytinga í sjávarútvegi hefur á árunum 2008 til 2013 verið frá mínus 1,5 milljarðar króna upp í plús 192 milljarða og EBT af þeim sökum aðallega sveiflast frá 156 milljarða tapi upp í 60 milljarða gróða.

En þar með eru ekki öll kurl komin til grafar. EBT samkvæmt frumvarpinu á að byggja á útreikningum Hagstofu í skýrslunni Hagur veiða og vinnslu. Sú skýrsla tilgreinir einungis tekjur sem tengjast fiskveiðum og fiskvinnslu. Aðrar tekjur viðkomandi fyrirtækja svo sem tekjur af óskyldum rekstri, arður af hlutabréfum og aðrar fjármagnstekjur af eignum eru ekki meðtaldar.

Ef gjaldstofninn er reiknaður arður eða EBITDA er það í lagi. Þá er litið fram hjá fjármagnsliðum bæði á tekjuhlið og á gjaldahlið. Með því að nota EBT eins og frumvarpið gerir ráð fyrir er farið út í hreint rugl. Fjármagnstekjur ekki taldar með en fjármagnsgjöld tekin til frádráttar. Þetta rugl er þó varla tilgangslaust. Skýrsla Hagstofunnar sýnir að eign sjávarútvegsfyrirtækin í árslok 2013 var talin um 530 milljarðar króna. Þar af eru varanlegir rekstrarfjármunir einungis um 118 milljarðar króna sem er verulegt vanmat á þeim. Fjármálalegar eignir, handbært fé, hlutafé og aðrar kröfur voru yfir 150 milljarðar, sem líklega eru einnig vanmetnar hvað hlutaeignir varðar. Skuldir sjávarútvegsins eru taldar um 380 milljarðar í árslok 2013. Þessar skuldir eru ekki eingöngu vegna fjárfestinga í rekstrarfjármunum og rekstrarfjár. Stór hluti þeirra tengist öðrum fjármálaumsvifum.

Eignir aðrar en fastafjármunir sjávarútvegsfyrirtækja skipta hundruðum milljarða króna. Það er ekki líklegt að vel rekin fyrirtæki með hvers kyns sérfræðinga á sínum snærum láti þessa fjármuni liggja vaxtalausa. Stór hluti skulda sjávarútvegsfyrirtækja er ekki vegna veiða og vinnslu heldur vegna fjárfestinga í annarri starfsemi, dótturfyrirtækjum erlendis, óskyldum fyrirtækjum, verðbréfum og öðrum peningalegum eignu. Tekjur af þessum eignum eru ekki teknar með en vextir af skuldunum notaðir til að lækka EBT. Með því að nota EBT sem mælikvarða á afkomuna er verið að láta veiðar og vinnslu bera kostnað sem hefur ekkert með þá starfsemi að gera og arðurinn af fiskveiðaauðlind þjóðarinnar notaður til bera hluta af kostnaði eigenda sjávarútvegfyrirtækja við aðra tekjuöflun þeirra.

III Skatthlutföllin

Aðferð frumvarpsins er, ef grannt er skoðað, sú að reikna sameiginlegan tekjuskattsauka á sjávarútvegsfyrirtæki, þó þannig að skattstofninn er ekki allar skattskyldar tekjur en allur kostnaður dreginn frá. Skatthlutföllin eru svo ærið misjöfn. Eftir að skrælt hefur verið utan af orðaflækjum viðkomandi frumvarpsgreina (c og d liðir 5. gr.) er útkoman þessi:

Botnfiskur:

Veiðar                                                     35,00%

Söltun, hersla og ferskfiskvinnsla           7,00%

Landfrysting                                            5,46%

Uppsjávarfiskur:

Veiðar                                                      35,00%

Frysting                                                     1,54%

Mjöl og lýsisvinnsla                                     7,00%

Enginn rökstuðningur er í frumvarpinu fyrir því hvers vegna þessar tölur eru notaðar og hvers vegna þær eru mismunandi. Skattstofninn er í öllum tilvikum svokallað EBT. Auk áðurnefndra galla á þeim skattstofni vekur það furðu að ætla að sérgreina þessa stærð ekki aðeins fyrir veiði- og vinnsluþátt fyrirtækja með blandaða starfsemi heldur einnig fyrir einstakar framleiðslulínur innan fyrirtækja. Ef það á að gera af einhverju viti þarf að kveða á um bókhaldslega ef ekki rekstrarlega aðgreiningu þessara þátta. Ákvæði e liðar 5. gr. frumvarpsins um sundurgreiningu skattframtala er algerlega ófullnægjandi og koma þessu atriði ekki við.

IV Ívilnun til smærri útgerða

Í upphaflegum veiðigjaldalögum voru ákvæði sem ívilnuðu smærri útgerðum með þeim hætti að ekkert sérstakt veiðigjald var lagt á þorskígildistonn að 30 tonnum og síðan hálft gjald þar til 100 tonnum var náð. Þetta var stærri útgerðum þyrnir í auga en þær töldu ekki rétt að ívilna útgerðarformum sem að þeirra mati voru óhagkvæm. Með breytingu á lögunum á síðasta ári var þessari ívilnun breytt til lækkunar í flestum tilvikum og nú er hún skorin verulega niður. Útgerð með 30 tonn fékk með veiðigjöldum síðasta árs lækkun um tæpar 130.000 kr. en fengi nú 100.000. Ívilnun hjá útgerðum með yfir ca 60 tonna ársafla fellur alveg niður en þegar afli er mikill vegur það ekki mikið.

Ljóst er að þessar breytingar eru til óhagræðis fyrir smærri útgerðir og hækka veiðigjöld þeirra umfram það sem að öðrum snýr. Rök frumvarpsins fyrir þessum breytingum eru annars vegar þau að þetta þurfi að gera vegna breytinga á álagningi og innheimtu, sem einnig eru til óhagræðis fyrir smærri fyrirtæki, eins og komið verður að síðar, og hins vegar til að draga úr hvata til málamyndagerninga, sem eru heldur hláleg rök þegar litið er til þess að aðrar breytingar beinlínis bjóða málamyndagjörningum heim.

Í fjórða og síðasta hluta þessarar greinar verður fjallað um þá hvata sem erun í frumvarpinu til málamyndagjörninga og annarra ráðstafana sem gera stórútgerðunum kleift að hafa áhrif á veiðigjöldin til lækkunar en geta jafnframt skert hlut sjómanna og útgerða sem ekki vinna eigin afla eða eiga ekki fyrirtæki sem vinna hann. Ennfremur verður sýnt fram á rökleysurnar að baki því að taka upp svokallaða staðgreiðslu og það óhagræði sem útgerðir með leigukvóta hafa af því.

Það eru reyndar ekki mörg atriði í frumvarpinu og greinargerð með því sem skipta verulegu máli fyrir ákvörðun veiðigjalda. Að stærstum hluta er greinargerðin helguð vangaveltum um tæknileg atriði sem snerta útreikning svokallaðara þorskígilda, sem á nú að endurskíra og byggja upp nýtt og flókið skattframtal til að ráða við það. Í þessum hluta greinarinnar er viðfangsefnið arður og auðlindarenta í sjávarútvegi og hlutur þjóðarinnar í henni. Síðar verður litið á gjaldstofn fyrir veiðigjald og reiknigrunn veiðigjalds skv. frumvarpinu, reiknistuðla eða álagningarhlutföll skv. því og breytingar á hverjir eiga að standa skil á gjaldi skv. frumvarpinu.

II      Auðlindarenta í sjávarútvegi

Það er óumdeilt að arðsemi í sjávarútvegi er mjög mikil og langt umfram það sem skýrt verður sem ávöxtun þeirrar fjárfestingar sem bundin er í greininni. Þessi umframarður er afleiðing einkaleyfa sem tilteknir aðilar hafa til veiða, þ.e. kvótakerfisins. Það sést m.a. glöggt á því að með gengisfalli krónunnar frá árinu 2007 hefur rentan hækkað um marga tugi milljarða án þess að veruleg breyting hafi orðið aflabrögðum eða öðru þáttum í starfseminni sem skýrt gæti þá hækkun. Á sama tíma hækkuðu innfluttar neysluvörur almennings um svipaða fjárhæð. Þannig blæddi almenningur fyrir gengisfallið um leið og hagnaður útgerðarinnar jókst stórlega.

Auðgert er að áætla auðlindarentu í sjávarútvegi á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga frá Hagstofu Íslands. Í árlegu yfirliti hennar, Hagur veiða og vinnslu, koma fram allar helstu tölur sem til þess þarf auk þess sem embætti ríkisskattstjóra og Fiskistofa búa yfir gagnlegum upplýsingum. Eftirfarandi yfirlit er unnið úr skýrslum Hagstofunnar fyrir árin 2008 til 2013 og gerð er áætlun fyrir árið 2014. Á þessu árabili jukust heildarsölutekjur sjávarútvegs úr 174 mrd. kr. í 271 mrd. kr. á árinu 2013 en eru áætlaðar nokkru lægri á árinu 2014 vegna lélegra loðnuveiða. Virðisaukinn, þ.e. þáttatekjurnar (brúttó), óx samsvarandi úr 100 mrd. kr. í um og yfir 160 mrd. kr. Laun fylgja að mestu söluverði afurða vegna hlutaskiptasamninga sjómanna og hækkuðu úr 52 mrd. kr. í um 85 mrd. kr. EBITDA þ.e. virðisauki að frádregnum launum og áður en til greiðslu veiðigjalda kom óx úr 49 mrd. kr. í allt að 85 mrd. kr. Þessi fjárhæð er það endurgjald sem er til skipta milli annarra framleiðsluþátta en vinnu, þ.e. fjármagns í rekstri og fiskveiðiauðlindarinnar.

Til viðbótar við tölur úr yfirliti Hagstofunnar er í töflunni áætlaður fjármagnskostnaður sjávarútvegs, þ.e. það sem þarf til að standa undir öllum stofnkostnaði rekstrarfjármuna og greiða eðlilegan arð af þeim. Sé sú fjárhæð dregin frá EBITDA án veiðigjalda fæst auðlindarentan, sem samkvæmt þessu hefur vaxið úr 26 mrd. kr. árið 2008 í yfir 50 mrd. kr. á síðustu árum.

Tölurnar eru á verðlagi hvers árs og þarf að hafa það í huga við samanburð milli ára. Taflan sýnir að virðisauki í sjávarútvegi er mjög mikill og þýðing hans fyrir þjóðarbúið eftir því. Aukning virðisaukans á þessum árum mæld í íslenskum krónum eins og gert er í töflunni er þó ekki að öllu raunaukning heldur fyrst og fremst afleiðing af gengisfalli krónunnar. Hækkun virðisauka í sjávarútvegi hafði því ekki í för með sér samsvarandi raunhækkun á kaupmætti þjóðartekna. Kaupmáttur þeirra rýrnaði við gengisfallið. Hins vegar færðist kaupmátturinn til. Fór frá almenningi sem greiða varð meira fyrir neysluvöru sína og til þeirra sem fengu hækkun á nafnverði virðisaukans í sinn hlut þ.e. aukinn hagnað eigenda sjávarútvegsfyrirtækja og til sjómanna því hlutaskiptakerfið tryggði hag þeirra. Stöplaritið sýnir þessa þróun frá 2008. Það sýnir einnig árangurinn af hækkun og breytingu veiðigjalda á árinu 2012 sem gerði það að verkum að hlutdeild almennings í auðlindarentunni varð sýnileg og hefði verið það í meira mæli ef ekki hefði verið snúið af þeirri braut fyrir tveimur árum og nú er áformað að halda lengra til baka.

Taflan sýnir að hagnaður í sjávarútvegi hefur verið gífurlegur mikill einkum eftir hrun sem eins og áður segir er það að miklu leyti afleiðing af gengisfalli krónunnar. Á þessum sjö árum hafa sjávarútvegsfyrirtækin aflað eigendunum sínum 191 mrd. kr. í fjármagnstekjur (brúttó) og að auki skapað auðlindarentu að fjárhæð 322 mrd. kr. Af þeirri rentu greiddi útgerðin 33 mrd. kr. í veiðigjöld en afgangurinn, 289 mrd. kr., rann til fyriurtækjanna sem umframarður. Kökuritið sýnir skiptingu auðlendarentunnar á þessum sjö árum milli eigenda sjávarútvegsfyrirtækja og eiganda fiskveiðiauðlindarinnar, þjóðarinnar. Þess er að gæta að auðlindarentan eins og hún er sýnd hér er brúttóstærð, þ.e. tekur ekki til greina þann kostnað sem hið opinbera hefur af sjávarútvegi og þjónustu við hann. Sá kostnaður hefur verið áætlaður um 5 mrd. kr. á ári eða um 10% auðlindarentunnar á þessum árum þannig að nettóskil á auðlindarentu til þjóðarinnar á þessum árum eru því engin. Á árinu 2013 náði brúttóhlutdeild almenning í auðlindarentunni að komast í um 21%. Að teknu tilliti til opinbers kostnaðar af sjávarútvegi voru nettóskil auðlindarentu á árinu 2013 nálægt 10% af henni.

Þær talnalegu upplýsingar sem raktar hafa verið liggja fyrir í opinberum og aðgengilegum skýrslum Hagstofu Íslands. Veiðigjöldin eru hluti af máli sem snertir fjárhagslega hagsmuni alls almennings og er eitt af stærstu réttlætismálum samtímans þ.e. skiptingu arðs af auðlindum þjóðarinnar. Það er vægast sagt undarlegt að lagafrumvarp um jafn mikilvægt mál sé lagt fram án þess að í því sé gerð grein fyrir efnahagslegum og fjárhagslegum grundvelli þess og birtar þær upplýsingar þar um sem skipta máli. Í greinargerð með frumvarpinu er varla vikið orði að þeim málum en þau afgreidd með innantómu orðagjálfri eins og bent er á í fyrsta kafla greinarinnar. Þessi vinnubrögð hljóta að teljast vanvirðing við þingið og skilaboð um að reka eigi málið óupplýst í gegn um það.

Staðreyndirnar hér að framan sýna svo að ekki verður um villst að allar efnahagslegar forsendur eru til staðar til að sjávarútvegurinn skili þjóðinni því sem henni ber, þ.e. sanngjörnum hlut í arðinum af fiskveiðiauðlindinni. Auðlindaarður í sjávarútvegi er tilkominn vegna samfélagslegra aðgerða, þ.e. takmörkun heildarveiðiheimilda í þeim tilgangi að verndra auðlindina, sem einnig hafði í för með sér efnahagslega og félagslega röskun fyrir marga. Fiskveiðiauðlindin er eign þjóðarinnar og það felur í sér að þjóðin á tilkall til alls þess auðlindaarðs sem rekja má til hennar.

Það að skammta þjóðinni 10% af arði eigin auðlindar er eins og að henda beini fyrir hund eða brauðmolum fyrir smáfugla. Þeir sem það gera verða að skýra fyrir þjóðinni hvað þeir eiga við með yfirlýsingum um að fiskveiðiauðlindin sé þjóðareign.

Þessi stefnubreyting er nú staðfest með nýju frumvarpi sem gilda á til þriggja ára meðan verið er að semja og pússa flókið álagningarkerfi sem hefur þó ekkert með ákvörðun gjaldsins að gera en er ný aðferð til að reikna út þorskígildi einstakra fiskitegunda. Frumvarpið nú á það sammerkt með frumvörpum síðustu tveggja ára að í því er enginn marktækur rökstuðningur fyrir meginefni þess auk þess sem það er illa unnið að öðru leyti.

Tilvitnaðar greinar, sem einnig má finna á vefsíðu minni IndriðiH, (Afnám veiðigjalda) (Umsögn um veiðigjaldafrumvarp 2014), ásamt eldri greinum um veiðigjöld (Veiðigjöld), eiga að mestu við um hið nýja frumvarp en hér á eftir verður fjallað nokkuð nánar um efni þess.

Rökstuðningur frumvarpsins

Upphaflegu lögin um veiðigjöld eru auðlindamál fremur en tekjuöflunarmál. Þau voru sett með það grundvallarsjónarmið í huga að rétturinn til veiða í fisksveiðilögsögu Íslands sé eign þjóðarinnar, hann sé hluti af náttúruauðlindum hennar. Megin tilgangur laganna var “að tryggja þjóðinni hlutdeild í þeim arði sem nýting sjávarauðlinda skapar.” Í upphaflegu lögunum eru skýr tengsl á milli auðlindarentu í fiskveiðum og veiðigjaldanna. Fjölluðu lögin að mestu um það hvað þjóðin sem eigandi auðlindarinnar skyldi fá í sinn hlut af umframarðinum eða rentunni af fiskveiðiauðlindinni og hve stóran hlut útgerðir skyldu fá til viðbótar við eðlilegan hagnað af þeim fjármunum sem þær hafa lagt fram. Fyrir því voru færð ítarleg rök í frumvarpi að þeim lögum og skýrslu sem áður hafði verið unnin til undirbúnings þeim. Þessi stefna á sterkan hljómgrunn meðal þjóðarinnar, sem komið hefur fram með ýmsum hætti.

Með lagafrumvarpinu nú eru þessi tengsl rofin og ekkert rökrænt samhengi er lengur á milli tilgangs laganna og ákvörðunar veiðigjaldanna. Í frumvarpinu er engin tilraun gerð til að skýra hvers vegna vikið er frá þessari stefnu en látið í veðri vaka að tilgangurinn sé óbreyttur. Almenni hluti greinargerðarinnar er dæmigerð tilraun til að fela rökþrot í innihaldslausum frösum og hentifræðum. Ekki er rökstutt af hverju er verið að leggja á veiðigjöld, hvers vegna er notaður sá skattstofn sem fyrir vali varð, af hverju heildarfjárhæð gjaldanna er reiknuð eins og lagt er til o.s.fr. Þá er ekki fjallað með rökum eða upplýsingum um hvaða áhrif þessar tillögur kunna að hafa á greinina og starfsemi fyrirtækja í greininni. Þannig er enginn vitrænn rökstuðningur í frumvarpinu um meginefni þess en niðurstöðurnar settar fram eins og þær hafi stokkið fullskapaðar úr höfði einhvers Seifs en meginhluta greinargerðarinnar er eytt í tæknileg atriði sem flest snúa að útreikningi þorskígilda.

Sanngirni
Helstu málsástæður sem upp eru taldar í greinargerðinni eru því marki brenndar að vera settar fram án rökstuðning og án tengsla við efni frumvarpsins. Eitt megintilefnið er sagt vera: “að eigandi nytjastofna á Íslandsmiðum, íslenska þjóðin, eigi sjálfsagðan rétt til sanngjarnar greiðslu frá þeim sem njóta aðgangs að nytjastofnum sjávar.” Það er síðan ítrekað með orðunum: “að eigandi auðlindarinnar, íslenska þjóðin, á rétt á sanngjörnu endurgjaldi fyrir heimildir sem veita aðgang að sjávarauðlindinni.” Þessi fögru fyrirheit reynast hins vegar innantóm því hvergi er gerð tilraun til að raungera þau með efni frumvarpsins. Ekkert mat lagt á verðmæti þessarar þjóðareignar, ekki sýnt fram á hver tengsl gjaldsins við auðlindina eru og enginn rök færð fyrir því hvernig niðurstaða frumvarpsins um veiðigjöld geti talist sanngjarnt endurgjald fyrir aðgang að sjávarauðlindinni.

Samkvæmt frumvarpinu verða veiðigjöld á næsta fiskveiðiári um 9,4 milljarðar króna. Reikna má með að um helming þeirrar fjárhæðar þurfi til að greiða opinberan kostnað vegna sjávarútvegs þannig að eftir standa um 5 milljarðar sem eiginlegt endurgjald fyrir nýtingu auðlindarinnar. Er það sanngjarnt endurgjald? Söluverðmæti sjávarafurða er um eða yfir 250 milljarðar króna á ári. Eftir að greiddur hefur verið allur kostnaður við veiðar og vinnslu annar en fjármagnskostnaður eru eftir um eða yfir 80 milljarðar króna. Fjármagnskostnaður, vextir og eðlilegur arður af stofnfé er að hámarki 30 milljarðar á ári. Þá stendur eftir umframhagnaður, þ.e. hagnaður umfram það sem þarf til að greiða allan kostnað þ.m.t. fjármagnskostnað og eðlilegan hagnað eigenda. Þetta eru hreinar tekjur útgerðarinnar af nýtingu auðlindarinnar um 50 milljarðar króna á hverju ári.

Er frumvarpið þá sanngjarnt? Af 50 milljarða króna rentu af auðlind sinni á þjóðin að fá 5 milljarða króna í sinn hlut. Útgerðin, að stærstum hluta fáein stórfyrirtæki, sem eru með bróðurpartinn af öllum aflaheimildum, fær 45 milljarða króna. Þjóðin á sem sagt að fá um 10% af auðlindarentunni, útgerðin um 90%. Er þetta sanngirni?

Sáttagjörð
Þau rök eru nefnd í greinargerðinni að þörf sé á að ná “sátt um hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt veiðigjald, enda eru viðhorfin misjöfn.” Hvorki kemur fram hverjir séu aðilar að slíkri sátt og hvaða viðhorf þeir hafi né hvernig niðurstaða frumvarpsins feli í sér slíka sátt. Þetta er einfaldlega afgreitt með því að ekki megi grafa undan hagkvæmum rekstri sjávarútvegsfyrirtækja. Hvernig það að taka lítið brot af 50 milljarða umframhagnaði sjávarútvegs stefnir honum í voða er ekki svarað en látið að því liggja að það geti hindrað atvinnuþróun og aukið samþjöppun. Merkileg röksemdafærsla þar sem almennt er talið að mikil rentusókn og há renta leiði til offjárfestingar, óhagræðis og fákeppni.

Spaugilegustu rökin sem dregin eru fram í greinargerðinni eru þó þau að ekki megi leggja á eðlileg veiðigjöld vegna þess að fyrirtækin greiði tekjuskatt. Íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa í áranna rás greitt lítið í tekjuskatt af ýmsum ástæðum, m.a. hagstæðum skattareglum. Ofsagróði síðustu ára gerir það að verkum að þau fara að greiða tekjuskatt eins og annar atvinnurekstur. Hafa ber í huga að tekjuskattur fyrirtækja er í reynd skattur á eigendurnar. Tekjuskattur á þau (20%) er ástæðan fyrir lágum skatti á arð (20%) sem greiddur er eigendum. Orð frumvarpsins verður að skilja á þann veg að auðlindaarð þjóðarinnar eigi að nota til lækkunar á tekjusköttum á eigendur útgerðarfyrirtækja.

Sáttatal frumvarpsins á væntanlega að skilja sem sátt milli þjóðarinnar og útgerðarinnar. Í slíkri sáttargjörð ætti eigandi auðlindarinnar að hafa bæði töglin og halgdirnar. Hann einn á tilkall til allrar rentu af auðlindinni. Hann á að geta valið sér viðsemjanda eða t.d. leigt aflaheimildirnar hæstbjóðanda eða boðið þær upp. Eigi að líta á frumvarpið sem sátttargjörð er ljóst að sá sem fór með umboð þjóðarinnar hefur látið beygja sig í duftið. Stóryrði um lögvarið eignarhald þjóðarinnar á fiskveiðiauðlindinni er þá ekki mikils virði.

(Í síðari hlutum greinarinnar verður fjallað nánar um efni frumvarpsins m.a. sýnt fram á að sú aðferð sem valin er til að ákveða gjaldið opnar leiðir fyrir undanskot frá gjaldinu og er hvati til falskrar verðlagningar o.fl.)

Tillögur hópsins virðast við fyrstu sýn ekki slæm lagatæknileg lausn. Skattsvikarar taka fé ófrjálsri hendi og það er ekki einfalt að uppfylla kröfu um jafnræði gagnvart þeim sem uppvísir hafa orðið að fjárdrætti eða þjófnaði með öðrum hætti. Markmiðið er um leið að bæta almannahag með betri skatthlítni og auknu jafnræði í skattframkvæmd í framtíðinni. Tillögur hópsins eru líklega hugsaðar sem leið að því marki í umhverfi þar sem viðurlög við ólíkum tegundum fjársvika eru þegar með mismunandi hætti. Þess þarf þó að gæta að hjá skattyfirvöldum og úrskurðaraðilum um skattamál hafa verið, eru og verða til úrlausnar mál þar sem beitt er viðurlagaákvæðum skattalaganna án tilslakana. Skattagrið til handa þeim sem iðrast eða óttast refsingu geta sett þá framkvæmd í uppnám ef ekki er farið fram af gát.

Tillögurnar starfshópsins virðast byggja á þeim forsendum að framteljandinn hafi af vangá, vanþekkingu eða vanrækslu ekki talið fram tekjur svo sem laun, þóknanir eða lífeyri sem hann hafi fengið erlendis og hafi vilja til úrbóta. Í því samhengi eru tillögurnar ekki óeðlilegar. En eru þessar forsendur réttar?

Flest bendir til að það fé íslenskra skattborgara í skattaskjólum sé af öðrum toga. Það er líklega að uppistöðu til fé sem komið hefur verið úr landi án skattlagningar. Til þess eru hafa verið margar leiðir svo sem kaup á erlendum hlutabréfum og stofnun félaga erlendis til frestunar á  skattalegum söluhagnaði, arðgreiðslur ísl. hlutafélaga til eigenda sem skráðir eru erlendis, vextir, þjónusugreiðslur og þóknanir til tengdra aðila erlendis o.s.fr. Þetta er fé sem ekki hefur sætt neinni skattlagningu hér á landi. Það að telja ekki fram tekjur af því hefur ekkert með vangá eða minni háttar vanrækslu að ræða heldur er liður í skipulagðri starfsemi sem með einbeittum skattsvikaásetningi.

Annað sem hópnum virðist hafa yfirsést er að vanframtaldar tekjur af fé í skattaskjólum er líklega í formi vaxta, arðs eða annarra fjármagnstekna, sem báru 20% skatt. Meginforsendur þess lága skatts voru annars vegar að verðbólga hefði rýrt höfuðstól vaxta og hins vegar að hlutafélagið hefði greitt tekjuskatt af hagnaði sínum. Hvorugt á við í þessum tilvikum. Eignirnar eru í erlendum gjaldeyri, þ.e. eru gengistryggðar og tekjuskattar eru ekki lagðir á félög í skattvinjum. Lágt álag á skattstofninn gegn niðurfellingu sektar verður heldur hláleg niðurstaða sé dæmið reiknað til enda. Þegar við bætist að álagningin yrði reiknuð með gengi hvers árs er ljóst að í mörgum tilvikum yrði raunskattur lægri en ef rétt hefði verið talið fram í upphafi.

Þá verður að benda á að skilyrði fyrir skattgriðum eru einungis sett þau að ekki sé áður hafið formlegt skatteftirlit, skattrannsókn eða lögreglurannsókn. Þessi skilyrði eru vægari en í löndum sem verið hafa að glíma við þetta vandamál t.d. Þýskaland. Þar er þess krafist að upplýsingar um meint skattalagabrot séu ekki í höndum skattyfirvalda þegar játning berst. Hafi skattyfirvöld t.d. þegar keypt eða fengið upplýsingar frá uppljóstrara eða millilið um vanframtaldar eignir eða tekjur skattaðila getur hann ekki hlaupið til og játað brot sitt til að fá griðin. Skipuleg skattsvik eru yfirleitt  gerð með milligönguaðilum, rágjöfum og fjármálastofnunum. Þessir aðilar eru líklega þeir fyrstu sem verða varir við ef upplýsingum er lekið og eiga hægt með að koma því til kúnnans að tími iðrunar sé upp runninn. Annað algengt skilyrði er að ekki sé einungis gerð grein fyrir einstökum  tilteknum tilvikum heldur séu veittar upplýsingar um öll “afbrigðileg” skattskil viðkomandi skattaðila. Sé það ekki gert og komi aðrar misfellur í ljós síðar falla skattagriðin niður. Þá er rétt að benda á að frumvarpið virðist eiga að taka til vanframtaldra tekna allra fyrri ára en endurákvörðun einungis til áranna 2009 til 2014. Virðist því eiga að veita algera “sakaruppgjöf” vegna eldri brota sem falla undir 109 gr tekjuskattslaganna en brot skv. þeirri grein fyrnast nú ekki fyrr en sex árum eftir að skattrannsókn hefst.

Gary Becker hagfræðingur við Chicagoháskóla birti árið 1968 ritgerðina “Crime and Punishment” í Journal of Political Economy. Þar er í fyrsta sinn gerð hagfræðileg greining á glæpum sem á einkum vel við skipulega fjársvikaglæpi eins og skattsvik. Líkan hans er að “hagnaður” af glæp séu tekjurnar sem hann skapar að frádregnum kostnaði þ.m.t. viðurlögum við glæpnum að teknu tilliti til áhættunnar á því að hann komist upp. Hagnaður eða tap af “játuðum” skattsvikum er þannig vangoldni skatturinn að frádregnum endurákvörðuðum skatti viðbættum fjársektum og eftir atvikum að viðbættri hugsanlegri fangelsisvist og æruskerðingu. Það ræðst af mati viðkomandi á kostnaði við fangelsisvist og verðmat á eigin æru hvort skattsvik borgi sig. Niðurfelling refsimáls og þar með að komið er í veg fyrir að málið verði opinbert sakamál er vafalaust mikils virði fyrir þá skattsvikara sem slíkt eiga á hættu og þeir líklega tilbúnir að greiða vel fyrir það. Þau viðurlög sem fram koma í greinargerð með frumvarpinu verða að teljast lágt verð fyrir lausn frá fangavist og ærutjón.

Starfshópurinn hefur líklega gert sér grein fyrir þessum vanda. Hann gerir ekki beina tillögu um viðurlögin en eftirlætur hinu pólitíska valdi það til úrlausnar. Því verður vart trúað að frumvarp þetta  verði lagt fram án þess að fram fari ítarleg greining á áhrifum þess, ráðin bót á augljósum göllum þess og viðurlögin rökstudd m.a. í ljósi mikillar refsilækkunar. Ekki er óhugsandi að í skjóli sterkrar stjórnar verði frumvarpið lítt breytt að lögum. Verði svo er hér með gerð tillaga að auglýsingu á framkvæmd þess:

Hinum íslenska útrásamerði

með aura í skattparadís

býðst nú aflausn á útsöluverði

og æra á tombóluprís

Einnig birt á: https://indridith.wordpress.com/2015/03/07/skattagrid-og-glaepahagfraedi/

Hvað þýðir orðið “þjóðareign” hjá þeim sem svona tala. Er þetta nokkuð annað en orðhengilsháttur? Hugtakið “þjóðareign” er orðið að gildishlöðnu en merkingarlausu lýðskrumstæki sem er vel til þess fallið að hylja það að hinn eiginlegi eignarréttur, þ.e. réttur til umráða, nýtingar og arðs er ekki hjá þjóðinni heldur hjá núverandi kvótahöfum.

Hvað skyldi bóndi sem leyft hefur byggingu sumarbústaða í landi sínu segja ef nokkrir eigendur sumarhúsa á landi segðu honum einn daginn að þeir hefði tekið sér nýtingarrétt yfir sumarbústaðalóðinni og reyndar hefðu þeir keypt bústaðina af flestum öðrum eigendum. Bóndi skyldi vel við una. Hann ætti jú landið og myndi fá brauðmola eftir grillveislur á sumrum enda sinni hann því hlutverki sínu dyggilega að girða af landið og verja það ágangi búfjár, ræsa fram mýrar, dreifa áburði á mela og planta skjólbelti umhverfis bústaðina.

Lagaákvæði um þjóðareign á náttúruauðlindum er innantómt hugtak ef því fylgja ekki ákvæði um rétt ríkisins til umráða og nýtingar á auðlindinni og tilkall ríkisins til þeirra tekna sem auðlindin skapar. Samstaða er í stjórnarflokkunum um innantóma þjóðareign á fiskveiðiauðlindinni og nýtingarrétt kvótakónga. Í frumvarpi um veiðigjöld verða brauðmolar bakaðir fyrir þjóðina.

Grein mína um þjóðareign á náttúruauðlindum sem birtist í vefritinu Stjórnmál og stjórnsýsla má finna hér:

https://indridith.wordpress.com/audlindir-og-storidja-2/sameign-thjodarinnar-a-natturuaudlindum-landsins/

Yfirleitt er ekkert litið til þess hvort launin sem semja á um eru lág eða há, hvort viðkomandi hópur hafi notið launaskriðs, vildarhækkana, bónusa osfrv. eða setið eftir á taxtalaunum. Enn síður er horft til þess hvort breytingar hafa orðið í starfsumhverfinu, t.d. samkeppnisaðstæðum eða rekstrarumhverfinu, sem er einkar athyglisvert þar sem sveigjanleiki á vinnumarkaði, þ.m.t. í launakjörum, er eitt af boðorðunum í biblíu markaðhagfræðinnar.

Ekki skal dregið úr því að fara skal fram af gát svo verðbólgudraugurinn ríði ekki hér húsum en draugahræðsla er líka varasöm. Ýmislegt bendir til þess að of litlar launahækkanir og of lítil verðbólga geti orðið dragbítur á hagvöxt hér á landi eins og víðar í Evrópu.

Þær ógöngur sem forskriftarlaunastefnan skapar hefur sjaldan komið betur fram en í yfirstandandi læknadeilu. Lögmál framboðs og eftirspurnar á vinnumarkaði er óvíða jafn sýnilegt og á þeim vettvangi. Starfsemi ríkisins er yfirleitt bundnari af kjarasamningum en hinn svokallaði almenni vinnumarkaður. Fyrirtækin hafa fundið sér leið til að brjótast undan forskriftarstefnunni eins og fregnir um breytingar á kjörum stjórnenda bera með sér og það sama virðist að einhverju marki eiga við um sveitarfélög.

Ekki er ljóst hvort þessar sérstöku hækkanir eru byggðar á vild eða verðleikum. En óhjákvæmilega verða þær til viðmiðunar. Eitt tilefni þessara skrifa voru upplýsingar sem lesa mátti í Fréttablaðinu í gær. Önnur fregnin var að fjármálaráðherra hefði upplýst á Alþingi að heildarlaun lækna á LHS væru frá 1,1 milljón króna á mánuði og upp í 1,35 milljónir króna hjá yfirlæknum. Hin fréttin var að bæjarritari/forstöðumaður stjórnsýslusviðs í einu minnsta sveitarfélagi á höfuðborgarsvæðinu hefði um 1,15 milljónir króna heildarlaun á mánuði.

Þessi samanburður er athyglisverður í ljósi þess að umframeftirspurn er eftir læknum en offramboð virðist vera af stjórnendum hjá sveitarfélaginu.

Sú töf á ákvörðun um kaupa upplýsingar sem snerta hugsanleg lagabrot íslenskra skattborgara hefur eðlilega verið mörgum undrunarefni. Tilkynning sem birtist á heimasíðu fjármálaráðuneytisins í gær (3. des.) hefði átt að taka af allan vafa um að farið yrði að lögum og eðlilegum stjórnsýsluháttum í þessu efni. En er það svo?

Það er að vísu ánægjulegt að „Ráðuneytið hefur komist að þeirri niðurstöðu að skattrannsóknarstjóri hafi sjálfstæða skyldu til að leggja mat á virði eða mikilvægi gagnanna fyrir þau verkefni sem embættið sinnir.“ eins og segir í tilkynningunni. Það er tímabært að þessari „sjálfstæðu skyldu“, sem hefur verið í lögum í marga áratugi sé gaumur gefinn. En felst í þessu staðfesting ráðuneytisns á því að það sé verkefni skattrannsóknarstjóra að ákveða hvort gögnin verða keypt? Hvað þýðir að leggja mat á virði eða mikilvægi gagnanna? Hver tekur ákvörðun um kaup eða ekki á grundvelli þess mats?

Þetta orðalag vekur ekki síst furðu vegna þess hve annað orðfæri í tilkynningunni er loðið og óljóst svo sem það  „að ekki verði gerðir samningar við aðra en þá sem til þess eru bærir“. Hvað bærir merkir í þessu samhengi er fullkomlega óljóst. Ennfremur segir að heimildin sé veitt með „eðlilegum fyrirvörum um samráð áður en til skuldbindinga er gengið.“ Ber þetta ekki með sér að fjármálaráðuneytið ætlar sér aðkomu að málinu og hafa hönd í bagga með lokaákvörðuninni? Er þá líklegt að gengið verði gegn ráði ráðherra?

Þýðir tilkynningin í reynd nokkuð annað en að skattrannsóknarstjóri, sem nota bene fer með lögregluvald í rannsóknum á skattalagabrotum, megi náðarsamlegast leggja mat á virði gagnanna en ákvörðunin um kaup á þeim sé ráðuneytisins? Ætla mætti að fréttir af afskiptum innanríkisráðherra af lögreglurannsókn í lekamálinu hafi ekki náð eyrum þeirra í Arnarhváli.

Stjórnendur sveitarfélaganna leggja blessun sína yfir aðferðafræði og stefnu SNS en málstaður tónlistarskólakennara nýtur víðtæks stuðnings í samfélaginu. Ójöfnuður er ekki vel liðinn og krafa um jafnræði á sterkan hljómgrunn. Uppeldislegt og menningarlegt gildi tónlistar er almennt viðurkennt og þáttur tónlistarskólanna í þeim efnum. Ég hef litlu við það að bæta sem komið hefur fram í mörgum góðum greinum og ræðum að undanförnu en vil vekja athygli á þætti þessa máls sem snýr að þeim sem eru í fjárhagslegu forsvari einkarekinna tónlistarskóla.

Verkfall starfsmanna ríkis og sveitarfélaga snertir vinnuveitendur með öðrum hætti en verkfall á almennum markaði. Fyrirtæki, sem ekki getur aflað sér tekna með framleiðslu og sölu vöru sinnar og þjónustu, verður fyrir beinu fjáhagstjóni. Í verkfalli opinberra starfsmanna lendir tjónið á neytendum opinberrar þjónustu, nemendum, sjúklingum o.s.frv. Launagreiðandinn verður ekki fyrir beinu fjárhagslegu tjóni a.m.k. ekki strax þótt það geti komið fram síðar. Þvert á móti “sparar” hann sér fé að því leyti sem launagreiðslur falla niður í verkfallinu.

Í tónlistarskólunum greiða nemendur eða foreldrar þeirra há skólagjöld. Fregnir herma að einhver sveitarfélag hyggist endurgreiða hluta skólagjalda vegna verkfallsins. Með endurgreiðslum dregur úr “sparnaði” sveitarfélaga í verkfallinu. Það á þó eingöngu við sveitarfélög sem sjálf reka tónlistarskóla. Í Reykjavík eru flestir tónlistarskólar reknir sem sjálfseignarstofnanir. Ólíklegt er annað en að þeir verði að fylgja fordæmi og endurgreiða skólagjöldin að því leyti sem töpuð kennsla verður ekki bætt upp. Sjálfstæðu tónlistarskólarnir verða því fyrir beinu fjárhagslegu tjóni en sveitarfélagið situr eftir með “sparnað” af verkfallinu.

Það tjón sem einkareknir tónlistarskólar verða fyrir með þessum hætti getur verið ein til tvær milljónir króna eða meira á verkfallsmánuði fyrir hverja 100 nemendur. Það eru miklir fjármunir fyrir stofnanir sem eru þegar illa staddar og er eðlilega áhyggjuefni þeim sem bera rekstrarlega og fjárhagslega ábyrgð á skólunum. Þeir hljóta að velta fyrir sér leiðum til að draga úr fjárhagslegu tjóni skólanna. Þær leiðir eru ekki margar. Ekki skilar miklu að skrúfa fyrir hitann og slökkva ljósin. Það kann að verða þrautalending einstakra skóla að fá kennara sína aftur til starfa gegn því að greiða þeim álag á laun þar til samningar hafa tekist. Þau útgjöld yrðu aðeins brot af því sem tapast við endurgreiðslu skólagjalda í verkfallinu.

Höfundurinn er formaður skólaráðs Tónskóla Sigursveins.